ZSRS 1941-1985

Punktem zwrotnym w wojnie niemiecko-sowieckiej okazała się bitwy stalingradzka oraz batalia na łuku kurskim w 1943 r. Po nich ZSRS osiągnął przewagę militarną i zmusił Niemców do wycofania się. Armia Czerwona dotarła na terytorium Niemiec, Austrii, do wybrzeży Adriatyku i granicy Grecji.

Z II wojny światowej Związek Sowiecki wyszedł jako zwycięskie supermocarstwo, poszerzające swoją strefę wpływów na tereny Europy Środkowo-Wschodniej, które zostały częściowo włączone do ZSRS, a częściowo do bloku wschodniego. Zwycięstwo to okupione zostało ogromnymi stratami, zarówno ludzkimi, jak i materialnymi. Szacuje się, że życie straciło od 26,6 do 42,7 mln osób, w tym ponad 10 milionów żołnierzy. Zniszczonych zostało ponad 1700 miast oraz 70 tys. wsi. Bez rodziców pozostały 4 miliony sierot. Tak wysokie straty wynikały m.in. z błędów dowódców, a także z całkowitego nieliczenia się władz komunistycznych z życiem własnych obywateli, co wyrażało się w powiedzeniu Stalina: „Ludiej u nas mnogo”. Ponadto od 1941 r. z rozkazu Stalina stosowano taktykę spalonej ziemi, ustępując przed wojskami niemieckimi, Sowieci niszczyli wszystko, co mogło wpaść w ich ręce.

W okresie wojny Stalin deportował narody nierosyjskie, m.in. 300 tys. zrusyfikowanych Niemców, zamieszkujących tereny nad Wołgą od czasów Katarzyny II, a także Litwinów, Łotyszy, Estończyków, mieszkańców Kaukazu, czy krymskich Tatarów. Zaostrzony został rygor w łagrach. Jednocześnie doszło do pewnego rozluźnienia kontroli nad społeczeństwem, także na polu ideologicznym. Czysto taktycznie, zamiast do wyciszanego marksizmu, władza odwoływała się do patriotyzmu rosyjskiego. Znormalizowano także stosunki z cerkwią, m.in. likwidując Związek Wojujących Bezbożników. Jednak szybko po wojnie nadzieje na liberalizację zgasły. Uchylone na świat zewnętrzny drzwi, ponownie się zatrzasnęły i nastąpiła całkowita izolacja. Pogarszające się od końca wojny stosunki z Zachodem, przerodziły się w 1947 r. w zimną wojnę.

Propaganda sowiecka walczyła z „wrogiem” pod hasłem zwalczania kosmopolityzmu, czemu towarzyszył szalejący wielkoruski szowinizm. Jego karykaturalnym przejawem była Wielka Encyklopedia Sowiecka, z której wynikało, że jakoby prawie wszystkich odkryć i wynalazków dokonali Rosjanie. Zwalczanie wpływów zewnętrznych połączone było ze zwiększonym nadzorem ideologicznym. Akcja ta, wymierzona przede wszystkim w kulturę, przeszła do historii jako „żdanowszczyzna”, od jej wykonawcy Andrieja Żdanowa. Jeszcze w okresie wojny zaczęła się kampania antysemicka, która trwała do śmierci Stalina. Represje dotknęły gównie osoby o żydowskich nazwiskach. Milczano na temat niemieckich zbrodni na Żydach. W styczniu 1953 r. ogłoszono w „Prawdzie” aresztowanie 11 lekarzy, głównie pochodzenia żydowskiego, których propaganda przedstawiała jako „morderców w białych fartuchach”. Kolejne, coraz bardziej masowe represje, dotykały także inne grupy społeczeństwa. Kult Stalina, który został ogłoszony geniuszem w każdej dziedzinie życia, doszedł w owym okresie do niebotycznych rozmiarów.

W przemówieniu z lutego 1946 r. Stalin zapowiedział zaostrzenie dyscypliny i wyrzeczenia. W przyjętym na lata 1946-1950 programie pięcioletnim uznano priorytet przemysłu ciężkiego oraz konieczność dalszych zbrojeń, co uzasadniano tym, że samo istnienie kapitalizmu grozi niebezpieczeństwem wojny. W 1949 r. ZSRS dokonał pierwszej próby z bronią atomową, a w 1953 r. z jądrową. Podczas październikowego, XIX zjazdu w 1952 roku, partia przyjęła nazwę Komunistycznej Partii Związku Sowieckiego. 5 marca 1953 r. radio podało komunikat: „Przestało bić serce współbojownika i genialnego kontynuatora dzieła Lenina, mądrego Wodza i Nauczyciela Partii Komunistycznej i narodu sowieckiego”. Miliony ludzi w ZSRS oraz w krajach zniewolonych zostało zmuszonych do opłakiwania komunistycznego zbrodniarza. Po śmierci Stalina doszło do walki o sukcesję, którą ostatecznie wygrał jego bliski współpracownik, stojący wcześniej m.in. na czele ukraińskiej partii komunistycznej, Nikita Chruszczow. 7 września 1953 r. plenum KC partii zatwierdziło go na stanowisku I sekretarza.

W czerwcu aresztowano, a następnie zgładzono, jako „agenta międzynarodowego imperializmu”, szefa NKWD Ławrientija Berię, który, paradoksalnie, jeszcze za życia Stalina, próbował zainicjować liberalizację ustroju (ogłosił m.in. amnestię dla części więźniów łagrów), gospodarki oraz odprężenie z Zachodem. W 1954 r. w miejsce NKWD utworzono KGB. Kluczowym momentem dla procesu zwanego „odwilżą” (od tytułu książki Ilji Erenburga z 1954 r.) był XX Zjazd KPZS w lutym 1956 roku, na którym Chruszczow wygłosił tajny referat „O kulcie jednostki i jego następstwach”, w którym potępił Stalina za otoczenie swojej osoby kultem, a także represje przeciwko członkom partii (inne ofiary masowych zbrodni zostały pominięte milczeniem), deportacje narodów, błędy popełnione w czasie II wojny światowej, w tym zaufanie Hitlerowi, które miało uniemożliwić krajowi przygotowanie się do niespodziewanej napaści wroga. Podkreślił konieczność powrotu do zasad leninowskich. Obciążając Stalina, Chruszczow wybielał faktycznie system, ale i siebie oraz innych wspólników tyrana, uwalniając się w ten sposób od odpowiedzialności za zbrodnie, w których uczestniczył. Rządy Stalina miały być jedynie chwilowym wypaczeniem komunizmu, który pod przywództwem Chruszczowa, mianującego się prawdziwym kontynuatorem Lenina, miał wrócić na właściwe tory. XX Zjazd spowodował ferment, także w krajach satelickich (wydarzenia czerwcowe w Poznaniu oraz powstanie węgierskie). Po XX zjeździe miała miejsce dalsza liberalizacja.

W początkowym okresie rządów Chruszczowa doszło do pewnej poprawy w rolnictwie oraz warunkach życia ludności. W 1954 r. ZSRS zbudował pierwszą elektrownię atomową, w październiku 1957 roku, Związek wystrzelił pierwszego sztucznego satelitę Ziemi, a w 1959 rakietę na Księżyc, co propaganda przedstawiała jako dowód wyższości ustroju Związku Sowieckiego nad kapitalizmem, zapowiadając prześcignięcie USA.