Pierestrojka i upadek Związku Sowieckiego

Reformy lat 80. kojarzone są z sekretarzem generalnym KC KPZS Michaiłem Gorbaczowem, jednakże plan ich przeprowadzenia powstał w okresie rządów Jurija Andropowa (1983-1984), nazywanego niekiedy ojcem pierestrojki. W 1983 r. polecił on grupie działaczy KC KPZR, w tym Gorbaczowowi (ówcześnie sekretarzowi KC do spraw rolnictwa), przygotowanie projektu reformy gospodarczej. Plany te przerwała jednak śmierć generalnego sekretarza i dojście do władzy konserwatywnego Konstantina Czernienki, o przekonaniach stalinowskich. Po jego rychłej śmierci, w dniu 11 marca 1985 roku, władzę objął Gorbaczow (ur. w 1931 r.), którego, na tle dotychczasowych przywódców sowieckich, wyróżniał młody wiek. Już w pierwszych wystąpieniach zwracał on uwagę na katastrofalne położenie kraju, zrzucając winę, zgodnie z tradycją podtrzymywaną przez kolejnych sowieckich władców, na poprzedników — zwłaszcza Leonida Breżniewa.

Na kwietniowym Plenum Komitetu Centralnego KPZS w 1985 r. Gorbaczow ogłosił główne założenia nowej polityki. Podkreślił konieczność przeprowadzenia reform, pod hasłem przyspieszenia (uskorienia) rozwoju społeczno-gospodarczego, szczególnie modernizacji gospodarki poprzez rozwój naukowo-techniczny, wykorzystanie nowych technologii oraz zmiany w zarządzaniu. W latach 1985-1986 większość dawnych urzędników mianowanych przez Breżniewa zastąpiono nowym zespołem menedżerów (jak m.in. Borys Jelcyn).

W maju 1985 r. KC KPZS postanowił o ograniczeniu alkoholizmu, co miało w założeniu rozwiązać problem nie tylko społeczny, ale i gospodarczy, konkretniej w obszarze dyscypliny pracy. Produkcja alkoholu została zmniejszona. Działania te przyniosły duże straty dla budżetu państwa oraz doprowadziły do rozwoju bimbrownictwa, niedoborów cukru na rynku oraz wzrostu śmiertelności z powodu zatruć samogonem. Kampania wywołała protesty i zamieszki w wielu miejscach w kraju oraz wpłynęła negatywnie na popularność Gorbaczowa.

Na początku 1986 r. na XXVII Zjeździe KPZS ogłoszono program „doskonalenia socjalizmu” (a nie, jak wcześniej, „budowy komunizmu”), planowano podwojenie potencjału gospodarczego ZSRS do 2000 roku oraz zapewnienie każdemu mieszkania. W 1986 r. Gorbaczow zainicjował politykę pierestrojki, czyli przebudowy. Słowo to, użyte po raz pierwszy 8 kwietnia podczas wizyty w Togliatti, stało się hasłem nowej i ostatniej epoki w dziejach ZSRS. Pomysłodawcą przemian był Aleksandr Jakowlew — doradca Gorbaczowa, sekretarz do spraw ideologii KC KPZS.

Celem reform nie była zmiana ustroju, a jedynie dostosowanie go do nowych realiów i uczynienie ZSRS zdolnym do rywalizacji z Zachodem. Próba reform napotkała na opór ze strony zachowawczych działaczy KPZS. Konflikt pomiędzy partyjnymi zwolennikami reform a konserwatystami, przedstawiającymi się jako obrońcy pryncypiów ideologii komunistycznej, z czasem narastał. Za konieczne uznał zatem Gorbaczow otwarcie się na środowiska niepartyjne. Ogłosił więc politykę jawności życia publicznego (głasnosti), którą określił jako warunek niezbędny demokratyzacji. W konsekwencji złagodzono cenzurę w mediach. W przestrzeni publicznej pojawiły się tematy wcześniej przemilczane, zarówno dotyczące problemów społecznych, takich jak prostytucja, narkomania, przemoc domowa, a także (choć początkowo Gorbaczow się przeciwko temu wzbraniał) białych plam w sowieckiej historii, w tym stalinowskich represji. Utworzono szereg komisji historyków, które badały i ujawniały zatajane dotychczas fakty, w tym komisję ds. rehabilitacji ofiar.

Nowa polityka nie przeszkodziła władzom w Moskwie początkowo zatajać prawdę o katastrofie w elektrowni atomowej w Czarnobylu, do jakiej doszło w nocy z 25 na 26 kwietnia 1986 r. Tragedia ta okazała się kolejnym ciosem dla wiarygodności systemu komunistycznego, ukazując jego zacofanie, niedowład i zakłamanie, tym bardziej że, w warunkach głasnosti, reżym stracił kontrolę nad przekazem medialnym.

Po posiedzeniu plenum KC KPZS 27 stycznia 1987 r. postanowiono o radykalnej przebudowie systemu we wszystkich sferach życia gospodarczego. Zalegalizowano prywatną przedsiębiorczość oraz spółki joint venture z firmami zagranicznymi. Reformy wdrażane w kolejnych latach stwarzały podstawy gospodarki kapitalistycznej. Przyniosły one pewne pozytywne zmiany, np. wzrost wydajności, jednak deficyt budżetowy się radykalnie pogłębiał, co było spowodowane m.in. spadkiem cen ropy naftowej w 1986 roku, trwającą wojną w Afganistanie, katastrofą w Czarnobylu, stratami wynikłymi z kampanii antyalkoholowej oraz spadkiem udziału państwa w zyskach z przedsiębiorstw.

Przemiany były entuzjastycznie odbierane przez inteligencję oraz młodzież. Doszło do aktywizacji społeczeństwa. Pojawiły się hasła o „socjalizmie z ludzką twarzą” czy powrotu do „norm leninowskich”, poprzez demokratyzację i reformę instytucji. Głasnost przyniosła ożywienie kulturalne, a także początek formowania się społeczeństw obywatelskich. Zaczęły się ukazywać zakazane wcześniej utwory, m.in. Grossmana, Bułhakowa czy Pasternaka. W 1986 r. władze partyjne zadecydowały o zaprzestaniu zagłuszania niektórych zagranicznych stacji radiowych, takich jak głos Ameryki czy BBC. Pojawiły się pierwsze niezależne czasopisma oraz niepaństwowe telewizje. Na przełomie 1986 i 1987 roku, z łagrów, więzień i psychuszek, zwolniono kilkuset dysydentów, w tym światowej sławy fizyka jądrowego, laureata Pokojowej Nagrody Nobla Andrieja Sacharowa. Wielu z nich włączyło się w życie publiczne. Powstało kilkadziesiąt nieformalnych organizacji. Pojawiły się pierwsze oznaki zmiany polityki państwa wobec Kościoła jak chociażby obchody 1000-lecia Chrztu Rusi w 1988 r. Styczniowe plenum w 1987 r. zapoczątkowało ponadto demokratyzację w łonie samej partii komunistycznej.

Po dojściu Gorbaczowa do władzy zmiany nastąpiły także w polityce zagranicznej. Tzw. nowe myślenie zakładało odwilż w relacjach z Zachodem, szczególnie ze Stanami Zjednoczonymi. Kolejne spotkania z prezydentem USA Ronaldem Reaganem w latach 1985-1988, przyniosły odprężenie we wzajemnych stosunkach. Przełomowe znaczenie dla bezpieczeństwa europejskiego miał podpisany przez oba mocarstwa 8 grudnia 1987 roku, traktat o całkowitej likwidacji pocisków rakietowych pośredniego oraz średniego zasięgu (INF). W lutym 1989 r. ZSRS wycofał wojska z Afganistanu. U podstaw nowej polityki zagranicznej Związku leżała chęć zmniejszenia ogromnych wydatków, ponoszonych dotąd na cele wojskowe, co było jednym z warunków poprawy sytuacji wewnętrznej, a co za tym idzie — utrzymanie pozycji na arenie międzynarodowej. Ustępstwa na rzecz odprężenia miały więc charakter taktyczny. W 1987 r. Gorbaczow wysunął koncepcję „Wspólnego Europejskiego Domu”, zakładającą wyparcie wpływów USA z Europy Zachodniej i jej finlandyzację. Pomimo to Gorbaczow cieszył się na Zachodzie (inaczej niż w ZSRS) ogromną popularnością, która przybrała postać „gorbymanii”. Był to dowód skuteczności Jakowlewa, odpowiedzialnego za propagandowy wizerunek generalnego sekretarza.