Łotwa

Po agresji Niemiec na Polskę rząd łotewski ogłosił neutralność. W październiku 1939 r. Kreml wymusił na nim zgodę na zawarcie układu o wzajemnej pomocy i rozlokowanie na jego terytorium sowieckich baz mieszczących 30 tys. żołnierzy. Pod pretekstem rzekomego pogwałcenia przez stronę łotewską wcześniejszych porozumień, ZSRS zażądał wpuszczenia na teren kraju Armii Czerwonej oraz powołania nowego „przyjaznego” dla siebie rządu. Wobec takiego ultimatum władze łotewskie skapitulowały. Okupacja stała się faktem. W czerwcu 1940 r. zebrał się marionetkowy rząd, w którego skład weszli m.in. członkowie zalegalizowanej na nowo partii komunistycznej. W sierpniu 1940 r. proklamowano Łotewską Socjalistyczną Republikę Sowiecką, którą następnie wcielono do ZSRS. Uchwalono nową, wzorowaną na sowieckiej, konstytucję. W miejsce łotewskich działaczy politycznych, którzy zostali aresztowani i rozstrzelani lub, jak prezydent Kārlis Ulmanis, zesłani do łagru, sprowadzono około tysiąca działaczy komunistycznych.

Rozpoczął się proces sowietyzacji, mający upodobnić ustrój, prawo i gospodarkę do pozostałych republik. Pierwszą okupację sowiecką na Łotwie określa się jako „rok terroru”. Od chwili inkorporacji Łotwy do ZSRS rozpoczęły się represje, prześladowania i aresztowania, których celem było spacyfikowania najbardziej świadomej i aktywnej części społeczeństwa, a tym samym i oporu wobec nowej władzy. W czerwcu 1941 r. miały miejsce pierwsze masowe deportacje. W nocy z 13 na 14 czerwca w głąb Związku Sowieckiego władze przesiedliły z Łotwy 15 424 osoby, w większości przedstawicieli elit i ich rodzin (w tym 15% dzieci do 10 lat). Mężczyzn oddzielono po drodze od rodzin i w większość stracono. 6081 osób zmarło. W 1940-1941 roku, pod nadzorem NKWD, łotewskie władze bezpieczeństwa aresztowały, deportowały lub zlikwidowały ponad 35 tys. osób, czyli aż 1,8% ludności Łotwy. W latach 1941-1944 Łotwa znalazła się pod okupacją niemiecką. Znaczna część społeczeństwa przyjęła postawy kolaboracyjne.

W 1944 r. na Łotwę ponownie wkroczyła Armia Czerwona, a wraz z nią oddziały NKWD. Reaktywowano marionetkowy rząd komunistyczny. W sierpniu 1944 r. do Rosyjskiej Federacyjnej SRS wcielono sześć gmin powiatu abreńskiego. W latach 1944-1945 tysiące obywateli Łotwy udało się na emigrację. Rozpoczęły się aresztowania osób podejrzanych o współpracę z Niemcami, przy czym częstokroć spreparowane oskarżenia o kolaborację były podstawą dla zwalczania przeciwników komunistów. W lutym 1945 r. rozpoczęły się ponowne deportacje w głąb ZSRS, przede wszystkim przedstawicieli łotewskiej elity. W latach 1945-1953 prześladowania dotknęły około 240 tys. osób. W latach 1944-1945 przeprowadzono kolejną reformę rolną. Na własność państwa przeszły ziemie „wrogów narodu” i chłopów, którzy wyemigrowali.

Władze komunistyczne prowadziły sowietyzację kraju, celem upodobnienia go do ZSRS. W latach 1947-1949 przeprowadzono przymusową kolektywizację rolnictwa. Opór zdławiono za pomocą masowych aresztowań i deportacji. W 1949 r. w głąb ZSRS wysiedlono ponad 42 tys. osób, głównie chłopów oraz zwolenników ruchu oporu i ich rodziny (operacja „Priboi”), w tym 10 tys. dzieci i prawie 8 tys. starców. Ponad 5 tys. osób zmarło w miejscu osiedlenia.

Z uwagi na niewystarczającą liczbę miejscowej siły roboczej zapoczątkowano akcję sprowadzania na Łotwę robotników z innych części ZSRS. W początkowym okresie przybyło ok. 80 tys. osób, głównie wojskowych, pracowników administracji rządowej, aparatu represji oraz funkcjonariuszy partyjnych. W latach 70. Łotysze stanowili około 56% populacji, a Rosjanie blisko 30%.

 

 

Już w 1944 r. opór władzy komunistycznej stawiało zbrojne podziemie (tzw. Leśni Bracia), częściowo pochodzące z łotewskich oddziałów SS. Akcje partyzantów wspierali chłopi dotknięci kolektywizacją, a dodatkowo liczyli oni na pomoc Zachodu. W kolejnych latach podziemie zasiliły kolejne osoby zagrożone represjami, w tym także Rosjanie. W okresie największego natężenia walk aktywność prowadziło ok. 15 tys. partyzantów. Zbrojny opór został przez władze ostatecznie stłumiony w 1953 r. W okresie tym powstawały także organizacje podziemne, w których działała inteligencja i młodzież. Największą z nich był Związek Patriotów Łotwy.

Pewną poprawę w położeniu społeczeństwa przyniosła śmierć Józefa Stalina w 1953 r. Złagodzono represje. Po ogłoszeniu amnestii generalnej powróciło do kraju ok. 30 tys. zesłańców i więźniów, w tym m.in. twórców kultury, co, w połączeniu z krótkotrwałą i ograniczoną „odwilżą”, przyniosło pewne ożywienie kulturalne. Nowa fala łotewskiej aktywności politycznej pojawiła się pod wpływem rewolucji węgierskiej z 1956 r. W latach 1955-1959 organy bezpieczeństwa wykryły blisko 50 aktywnie działających podziemnych grup.

W połowie lat 50. w partii komunistycznej głos zyskali młodzi „narodowi komuniści”, skupieni wokół Eduarda Berklavsa. Dążyli oni do legitymizacji systemu, przez zwiększenie udziału Łotyszy w aparacie partyjnym. Ostatecznie jednak przegrali walkę frakcyjną z rosyjskojęzycznymi stalinistami, którzy w 1959 r. wykorzystali wizytę w Rydze Chruszczowa i zawiadomili go o działaniach „nacjonalistów”. Czystką w partii kierował Arvīds Pelše, odpowiedzialny za masowe deportacje z lat 40., którego następnie wyznaczono na sekretarza. Berklavsa przeniesiono do innego obwodu ZSRS. Nastąpił powrót do sowietyzacji, rusyfikacji, w tym zwiększenie roli języka rosyjskiego w nauce, oświacie i mediach oraz zwalczanie łotewskiej tradycji ludowej, a także represji, które szczególnie nasiliły się po wydarzeniach w 1968 r. w Czechosłowacji i były kontynuowane do połowy lat 80. Na Łotwie powstało 12 łagrów. Prześladowania dotknęły wspólnoty religijne. Najliczniejszy Kościół luterański został podporządkowany władzy. Zaostrzenie polityki Moskwy wobec ZSRS znalazło swój wyraz w nowej, wzorowanej na sowieckiej, Konstytucji ŁSRS, uchwalonej w 1978 roku, Wprowadzała ona jeszcze większą zależność od Związku Sowieckiego.

Częściowy sukces przyniosły działania na rzecz umasowienia partii. Pod koniec lat 80. liczebność Łotewskiej Partii Komunistycznej sięgnęła 182 tys. (w tym 40% Łotyszy). Jednak pogarszała się sytuacja ekonomiczna. W latach 60. pojawiły się na Łotwie różne formy oporu społecznego, które nasiliły się w latach 80. Wśród dysydenckich organizacji, w dochodzeniu kraju do niezależności, najważniejszą rolę odegrał umiarkowany Łotewski Front Ludowy, który zyskał masowe poparcie społeczne i wygrał wybory parlamentarne. Łotewskie dążenie do niepodległości napotkało na sprzeciw Moskwy, która jednak nie zdołała powstrzymać procesu rozpadu ZSRS.

Pomimo surowych represji w latach 60., w społeczeństwie łotewskim pojawiły się indywidualne formy społecznego sprzeciwu i pierwsze nielegalne organizacje antykomunistyczne, jak powstała pod koniec lat 50. Federacja Bałtycka. Na bierny opór napotkała polityka rusyfikacji, której jednak sprzyjał wzrost żywiołu rosyjskojęzycznego. Powszechną formą oporu było wypisywanie na murach antysowieckich haseł czy zrywanie sowieckich flag i wywieszanie flagi narodowej. Obchody Dnia Świętych Pańskich (przypadającego w Kościele Luterańskim w okolicy łotewskiego święta niepodległości) zamieniały się w manifestacje patriotyczne.

W 1968 r. pojawiły się przypadki solidaryzowania się z Czechosłowacją. W 1969 r., w proteście przeciwko interwencji ZSRS, próby aktu samospalenia dokonał student matematyki Ilija (Eliyahu) Rips. W 1971 r. w Leningradzie odbył się tzw. proces samolotników, tj. 11 osób (w tym 7 z Rygi), które próbowały porwać sowiecki samolot. Na początku 1972 r. dotarł na Zachód „List 17 komunistów”, skierowany do tamtejszych partii komunistycznych z prośbą o interwencję w sprawie wzmożonej rusyfikacji Łotwy.