Bułgaria

Podczas II wojny światowej rząd Bułgarii odrzucił propozycję współpracy z ZSRS, a zamiast tego, zachowując neutralność wobec Sowietów, stanął po stronie państw Osi. Po ataku III Rzeszy na Związek Sowiecki bułgarscy komuniści podjęli walkę zbrojną przeciwko rządowi. W nocy z 8 na 9 września 1944 r. działacze powstałej z ich inicjatywy organizacji, a jednocześnie koalicji różnych partii, o nazwie Front Ojczyźniany, przy pomocy oddziałów partyzanckich i wsparciu Armii Czerwonej, dokonali komunistycznego zamachu stanu. Nowy rząd przystąpił do wojny przeciwko Niemcom. Po wojnie Bułgaria znalazła się w sowieckiej strefie wpływów.

Front Ojczyźniany, chcąc zapewnić szerokie poparcie i zjednoczyć różne siły polityczne, przejmował władzę pod hasłami demokratyzacji i sprawiedliwości społecznej, które szybko jednak okazały się pustymi frazesami. Komuniści obsadzili kluczowe ministerstwa i w warunkach wojennego chaosu eliminowali przeciwników politycznych. Czystka, przeprowadzona na masową skalę, była brutalniejsza niż w pozostałych krajach satelickich. Bez sądu zamordowano wiele tysięcy osób, a kolejne tysiące skazano w procesach pokazowych. Wśród nich znalazł się jeden z liderów opozycji Nikoła Petkow, którego oskarżono o zdradę państwa i powieszono. Narzędziem likwidacji oponentów reżymu, był powstały zaraz po przewrocie aparat bezpieczeństwa, zorganizowany według wzorów sowieckich, wspierany przez oddziały NKWD i sowiecki kontrwywiad wojskowy.

Realizacji polityki terroru i zastraszania służyło utworzenie w grudniu 1944 r. obozów dla osób politycznie niebezpiecznych, oficjalnie nazwanych Ośrodkami Wychowania przez Pracę (TWO), w których można było internować bez sądu na czas nieokreślony. Sowieckim zwyczajem więźniowie polityczni byli w nich przetrzymywani razem z kryminalistami. Do 1962 roku, kiedy to zamknięto najdłużej działający i słynący ze stosowania tortur obóz w Loweczu, przeszło przez TWO kilkaset tysięcy osób, z czego kilkadziesiąt tysięcy zmarło.

Represje, kampania propagandowa oraz umiejętna taktyka obliczona na wzniecanie sporów w partiach niekomunistycznych i antykomunistycznych, pozwoliły na pełne przejęcie władzy, a następnie na likwidację systemu parlamentarnego i partii opozycyjnych. Droga do przemian ustrojowych, gospodarczych i społecznych, wzorowanych na rozwiązaniach sowieckich, była otwarta. Zlikwidowano monarchię i w 1947 proklamowano Ludową Republikę Bułgarii. Na mocy nowej konstytucji władza spoczywała w rękach kierownictwa partii komunistycznej (od 1948 funkcjonującej pod nazwą Bułgarskiej Partii Komunistycznej), a parlament i rząd były jedynie wykonawcami decyzji partyjnych. Dużą rolę odgrywali tzw. doradcy radzieccy. Reżym przejął kontrolę nad całością życia gospodarczego. W drugiej połowie lat 40. rozpoczęto nacjonalizację przemysłu i kolektywizację. Konstytucja zatwierdziła przewagę sektora państwowego i spółdzielczego w gospodarce. Zmiany strukturalne – rozwój przemysłu ciężkiego i wydobywczego oraz stworzenie nowych gałęzi produkcji – miały przynieść plany wieloletnie. Ich wykonanie natrafiło jednak na zasadnicze problemy – brak własnych surowców oraz wykwalifikowanych kadr, w tym robotników. Aby zaradzić brakom kadrowym, organizowano brygady „ochotnicze”, których praca była jednak mało efektywna. Pomimo trudności w Bułgarii, dotąd kraju rolniczym o słabo rozwiniętym przemyśle, nastąpił bardzo szybki rozwój gospodarczy. Przyspieszona industrializacja, w ramach której budowano wielkie inwestycje, nie zawsze uzasadnione ekonomicznie, odbywała się kosztem produkcji dóbr konsumpcyjnych. Industrializacja trwała do połowy lat 80., choć z czasem wyhamowała.

Tuż po przewrocie opór komunistom stawiło podziemie zbrojne, tzw. gorianie, które, wraz z postępami kolektywizacji zyskało powszechne poparcie, zwłaszcza chłopstwa. Ruch ten, sprzeciwiający się sowietyzacji, represjom oraz prowadzonej przez komunistów polityce gospodarczej i etnicznej, został krwawo zduszony w latach 50.