Litwa

14 maja 1972 r. w Kownie, w proteście przeciwko sowieckiej okupacji, aktu publicznego samospalenia dokonał Romas Kalanta. Władze pochowały potajemnie jego ciało, co wywołało demonstracje z udziałem tysięcy, zwłaszcza młodych, ludzi. Domagający się wolności dla Litwy obywatele starli się wojskiem i policją. Pomimo fali aresztowań, efektem tych wydarzeń było ożywienie postaw dysydenckich w społeczeństwie litewskim. Od połowy lat 70. rozwinął się drugi obieg. Wśród wydawnictw podziemnych istotną rolę odegrała przemycana na Zachód „Kronika Kościoła Katolickiego na Litwie”, informująca o prześladowaniu Kościoła i osób wierzących. Po podpisaniu przez ZSRS aktu końcowego KBWE w 1975 r. z inicjatywy Viktorasa Petkusa na Litwie powstał komitet helsiński, monitorujący przestrzeganie porozumień dotyczących poszanowania praw człowieka. Bariera strachu zaczynała się kruszyć.

Pod wpływem powstania „Solidarności” w Polsce oraz reform zapoczątkowanych w ZSRS przez Michaiła Gorbaczowa, na Litwie nasilił się ferment społeczny. Wśród powstałych wówczas organizacji największą rolę odegrał utworzony w czerwcu 1988 r. Litewski Ruch na Rzecz Przebudowy („Sąjūdis”). Na czele organizacji, w której skład weszło około 30 przedstawicieli litewskich elit (w tym także członków Litewskiej Partii Komunistycznej), stanął później Vytautas Landsbergis. Ruch starał się działać legalnie, wyrażając poparcie dla procesu „pierestrojki” Gorbaczowa. Z czasem zaczął wysuwać hasła początkowo ograniczonej niepodległości. Skali jego poparcia społecznego dowiodła manifestacja, którą „Sąjūdis” zorganizował 23 sierpnia 1988 r. W rocznicę paktu Ribbentrop-Mołotow co najmniej 200 tysięcy osób domagało się prawdy historycznej o wydarzeniu, które pogrzebało litewską niepodległość. Równo rok później ruch brał udział w organizowaniu „Bałtyckiej Drogi”. W 50. rocznicę niemiecko-sowieckiego porozumienia, łańcuch trzymających się za ręce ok. 2 milionów ludzi połączył Wilno, Rygę i Tallin, zwracając uwagę opinii międzynarodowej na los państw bałtyckich.

Bałtycki łańcuch. Źródło: Kusurija, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Wiosną 1989 r. w wyborach do zgromadzenia deputowanych ludowych ZSRS „Sąjūdis” zdobył znaczącą większość mandatów. Na forum zgromadzenia działacze ruchu podnosili kwestię litewskiej niezależności. 18 maja tegoż roku Rada Najwyższa Sowieckiej Litwy, mimo że nadal zdominowana przez komunistów, przyjęła „Deklarację o suwerenności państwowej Litwy”. Po nowelizacji konstytucji z 1978 r. wprowadzono obywatelstwo litewskie i zasadę wyższości prawa republikańskiego nad związkowym. We wrześniu uchwalono ustawy o samodzielności gospodarczej, a w grudniu zniesiono monopol partii komunistycznej. Powiększyła się litewska scena polityczna, obok reaktywowanych partii przedwojennych, powstały nowe.

Przemiany objęły też samą Komunistyczną Partię Litwy. W 1988 roku I sekretarzem KPL został Algirdas Brazauskas, zwolennik „pierestrojki”. Na zjeździe, w grudniu 1989 roku, partia podzieliła się na reformatorów (KPL) i twardogłowych zwolenników pozostania częścią KPZR. KPL zdecydowało o wyjściu z KPZR i opowiedziało się za stopniowym dochodzeniem do niezależności państwowej. Przeciwnicy niepodległości zostali zmarginalizowani.

W lutym 1990 r. odbyły się pierwsze wolne wybory parlamentarne. Zwyciężyli w nich przedstawiciele „Sąjūdisu”. 11 marca 1990 r. na przewodniczącego Rady Najwyższej został wybrany Landsbergis. Tego samego dnia podjęto uchwałę o przywróceniu państwowości litewskiej, podkreślając ciągłość historyczną z niepodległą republiką okresu międzywojennego. Zapowiedziano budowę demokratycznego państwa. Przywrócono nazwę Republiki Litewskiej i historyczne godło — Pogoń. Premierem pierwszego rządu niepodległej Litwy została działaczka „Sąjūdisu” Kazimira Prunskienė.

Wojska sowieckie i patrole wojskowe na ulicach litewskich miast. Źródło: Unspecified, GFDL, via Wikimedia Commons

Władze ZSRS nie uznały litewskiej niepodległości i zastosowały sankcje, m.in. blokadą gospodarczą. Ruchy wojsk sowieckich i patrole wojskowe, które pojawiły się na ulicach litewskich miast, miały zastraszyć Litwinów i zmusić do cofnięcia prowadzących do samodzielności aktów. 11 stycznia 1991 r. w Wilnie pojawiły się sowieckie czołgi i transportery opancerzone. Oddziały sowieckie zaczęły zajmować strategiczne punkty miasta. Kilka osób zostało rannych. Wokół najważniejszych budynków i obiektów publicznych zaczęły gromadzić się tłumy ludzi. Zdeterminowani do obrony nowo odzyskanego państwa, tworzyli żywe zapory. 13 stycznia wojska sowieckie przeprowadziły szturm na wieżę telewizyjną, z której nadawano program wolnej Litwy. Zginęło 14 osób, zastrzelonych lub rozjechanych przez gąsienice czołgów. Około 600 cywili zostało rannych. Wojska sowieckie wycofały się dopiero 21 sierpnia 1991 r. po fiasku puczu Janajewa, nieudanej próby przejęcia władzy przez twardogłową frakcję partii komunistycznej w ZSRS. W niedługim czasie niepodległość litewską uznało kilkadziesiąt krajów, w tym Rosja. Ostatni żołnierz byłego już Związku Sowieckiego opuścił Litwę w 1993 r.