Historia Rosji sowieckiej 1917-1940

Ideologia, Ogólna historia komunizmu, Państwa komunistyczne, Represje/zbrodnie, Terroryzm, ZSRR

Piwnica domu, w którym bolszewicy zamordowali ostatniego cara Rosji Mikołaja II wraz z rodziną w lipcu 1918

W 1917 r. komuniści w wyniku przewrotu przejęli władzę w Rosji. Pomimo społecznego oporu, utrzymali się przy władzy, stosując krwawy terror i masowe represje. Głosząc szczytne hasła, zbudowali państwo totalitarne, które stało się narzędziem ucisku wobec własnych obywateli. Realizacja komunistycznego projektu radykalnego przekształcenia społeczeństwa kosztowała życie wielu milionów ludzi.

Historia Rosji sowieckiej jest nieodłącznie związana z dziejami partii komunistycznej. W 1898 r. w Mińsku powstała Socjaldemokratyczna Partia Rosji (SDPRR), w której ujawniły się z czasem dwie frakcje: reformistyczna (mienszewicy) oraz rewolucyjna (bolszewicy). Przywódcą tej ostatniej był Włodzimierz Lenin. Wtedy społeczny wpływ bolszewików, którzy nierzadko posługiwali się w swej działalności metodami bandyckimi, był niewielki. Dopiero radykalizacja nastrojów w czasie I wojny światowej przyniosła im pewną popularność. Lenin, licząc, że klęska Rosji otworzy drogę rewolucji komunistycznej, głosił hasła antywojenne. Zwróciło to uwagę władz niemieckich, które dostrzegły w nim szansę na wyeliminowanie Rosji z wojny. Pomogły zatem przerzucić Lenina do Rosji i przeznaczyły znaczne sumy na organizację bolszewickiego przewrotu. W warunkach trwającej wojny, chaosu oraz rozkładu gospodarki, 7 listopada 1917 r. (24 października wedle obowiązującego wówczas w Rosji kalendarza juliańskiego) bolszewicy przejęli władzę na drodze zbrojnego zamachu stanu.

Kliknij „Rozwiń” i przeczytaj więcej o historii Rosji sowieckiej w latach 1917-1940

ROZWIŃZwiń

Ofiary masakry dokonanej przez Czeka, Estonia 1919

Obalenie legalnego, ale słabego rządu, było później kłamliwie przedstawiane w propagandzie komunistycznej jako Wielka Socjalistyczna Rewolucja Październikowa mas pracujących przeciwko wyzyskiwaczom. W styczniu 1918 r. bolszewicy rozpędzili wybraną w demokratycznych wyborach konstytuantę, w której nie posiadali większości, a także krwawo stłumili pokojowe demonstracje. Monopartyjną władzę objęła partia komunistyczna (od 1918 Rosyjska Komunistyczna Partia (bolszewików)). Na czele rządu (Rady Komisarzy Ludowych) stanął Lenin. Ministrem spraw zagranicznych został Lew Trocki, a do spraw narodowości Józef Stalin. W marcu 1918 r. Lenin, celem umocnienia swojej władzy, zawarł separatystyczny pokój z państwami centralnymi. Pod koniec 1917 r. bolszewicy powołali Wszechrosyjską Komisję do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem. Tzw. Czeka, pod wodzą Feliksa Dzierżyńskiego, otrzymała nieograniczone kompetencje do zwalczania przeciwników politycznych. Po nieudanym zamachu na Lenina w 1918 roku wprowadzono dekretem „czerwony terror”, co oznaczało nasilenie represji, stosowanych przez komunistów już od chwili przejęcia władzy. W warunkach masowego terroru powstały pierwsze sowieckie obozy koncentracyjne.

Admirał Kołczak salutuje maszerującym żołnierzom.

Admirał Aleksandr Kołczak, jeden z głównych dowódców ruchu antybolszewickiego w czasie wojny domowej w Rosji, 1919

Dokładna liczba ofiar „czerwonego terroru” nie jest znana. Szacuje się, że było to około 250 tys. osób. Krwawe rządy natrafiły jednak na opór społeczny. Wybuchały liczne powstania chłopskie, robotnicze i żołnierskie. Do 1922 r. trwała w Rosji wojna domowa, w której naprzeciw sformowanej przez bolszewików Armii Czerwonej stanęli „biali”, wspierani przez niewielkie siły innych państw. „Biali”, reprezentujący różne opcje ideowe, nie mieli programu, który mogliby zaproponować społeczeństwu, a okrucieństwem dorównywali niekiedy czerwonym. Bolszewicy wojnę domową wygrali, ponieśli natomiast klęskę w wojnie z Polską (1919-1921), co zniweczyło ich plany eksportu rewolucji komunistycznej i ekspansji na Zachód.

Lenin na wózku w towarzystwie swojej siostry i lekarza.

Ostatnie zdjęcie Lenina, 1923

Władzy bolszewików, utrzymującej się dzięki masowemu terrorowi i propagandzie, zagroziło rosnące niezadowolenie społeczne. Zmusiło to Lenina do radykalnego zwrotu w polityce wewnętrznej. W 1921 r. na jego wniosek partia proklamowała Nową Politykę Ekonomiczną (NEP), która wprowadziła system mieszany (kapitalizm państwowy), w tym elementy mechanizmów rynkowych. NEP, będąca chwilowym i taktycznym odstępstwem od doktryny komunistycznej, przyniosła szybką poprawę sytuacji oraz pozwoliła na odbudowę kraju. Pozorną zmianą było przemianowanie Czeki na GPU (następnie OGPU, od 1934 NKWD).

30 grudnia 1922 r. podpisano układ o stworzeniu Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich, który objął większość ziem dawnego Imperium Rosyjskiego. W 1924 r. zmarł Lenin, twórca bolszewickiej doktryny i podwalin państwa totalitarnego („dyktatury proletariatu”), będącej narzędziem tyrani dla własnego społeczeństwa, które wielokrotnie przerosło ucisk z czasów carskich.

Po śmierci Lenina, pod pozorem ścierania się odmiennych koncepcji ideologicznych, miała miejsce bezwzględna walka o władzę, pomiędzy namaszczonym przez niego na następcę Trockim a Stalinem. Po wygranej Stalina Trocki został usunięty ze stanowiska, z partii, a w 1929 r. wydalony z ZSRS. W 1940 r. w Meksyku, na rozkaz Stalina, zamordował go agent NKWD.

Kliknij „Rozwiń” i przeczytaj więcej o historia Rosji sowieckiej w latach 1917-1940

ROZWIŃZwiń

Więźniowie przy budowie kanału Białomorsko-Bałtyckiego

Podejmując próbę natychmiastowego zbudowania systemu komunistycznego, wdrożono za pomocą terroru tzw. komunizm wojenny, zakładający m.in. wprowadzenie centralnego planowania, nacjonalizację gospodarki oraz pełną mobilizację na cele wojenne. Chłopom konfiskowano niemal całą żywność. Polityka ta doprowadziła gospodarkę Rosji sowieckiej na skraj katastrofy oraz przyniosła klęskę głodu, w wyniku której (pomimo ogromnej pomocy humanitarnej ze strony świata, w tym USA) zmarło około 5 mln osób.

Stalin, będąc kontynuatorem „dzieła” Lenina, rozbudowywał państwo totalitarne oparte na aparacie represji i przymusie, którego elementem był system obozów koncentracyjnych (zwany później GUŁagiem), gdzie zamykano osoby, uznawane arbitralnie za wrogów systemu. W 1929 r. rozpoczęła się w ZSRS przyspieszona industrializacja, do której Stalin postanowił wykorzystać niewolniczą pracę więźniów. Represyjny system zapewniał ich stały napływ do realizacji kolejnych planów pięcioletnich (pięciolatek), z których pierwszy zakładał rozwój przemysłu ciężkiego. Ostatecznemu odejściu od polityki NEP-u towarzyszyła kampania propagandowa i represje przeciwko przedstawicielom inicjatywy prywatnej.

W 1929 r. Stalin rozpoczął kolektywizację rolnictwa. Przymusowemu włączaniu gospodarstw chłopskich do kołchozów i odbieraniu inwentarza towarzyszył krwawy terror, mający na celu złamanie masowego sprzeciwu ludności wiejskiej. Opornych chłopów, wraz z całymi rodzinami, wysyłano do łagrów albo deportowano na Syberię.

Kobieta z dzieckiem opuszcza dom. Ciągną za sobą dobytek na wózku.

Rodzina wypędzana z domu podczas kolektywizacji rolnictwa

W 1934 r. Stalin osiągnął pełnię władzy. Eliminując wszelką opozycję, zbudował jednoosobową tyranię i otoczył swoją osobę kultem. W myśl głoszonej przez niego teorii, że „walka klasowa zaostrza się wraz z postępami w budowie socjalizmu”, w latach 1934-1939 r. rozpoczęła się w ZSRS kolejna fala represji, w uwagi na wyjątkowe nasilenie określana jako „wielki terror”, czy „wielka czystka”. Doszło wówczas nie tylko do masowej eksterminacji tych, których Stalin uznał za przeciwników (działaczy partii komunistycznej, wysokich oficerów Armii Czerwonej oraz pracowników NKWD), ale także zwykłych obywateli. Prześladowania dotknęły również mniejszości narodowe. W okresie „wielkiego terroru” skazano ponad 1,3 mln ludzi, w tym ponad 600 tys. na najwyższy wymiar kary. Łącznie reżim pochłonął około miliona istnień.

Niemieccy i rosyjscy oficerowie podają sobie dłonie w otoczeniu żołnierzy.

Spotkanie sojuszników — oficerów Wehrmachtu i Armii Czerwonej, Polska 1939. Źródło: Bundesarchiv, Bild 101I-013-0068-33A / Höllenthal / CC-BY-SA 3.0, CC BY-SA 3.0 DE, Wikimedia Commons

23 sierpnia 1939 r. ZSRS zawarł z III Rzeszą pakt Ribbentrop-Mołotow. Jako sojusznik Hitlera zajął w 1939 r. wschodnie tereny Polski, a w 1940 Łotwę, Litwę, Estonię i część Rumunii. Na okupowanych terenach zaprowadzono terror i poddano je sowietyzacji wedle wzorca ZSRS.

Biogramy

Stalin Józef