Estonia

W 1940 r. ZSRS zażądał wpuszczenia na teren Estonii kolejnych jednostek Armii Czerwonej oraz powołania nowego, „przyjaznego” dla siebie rządu. Wobec sowieckiego ultimatum władze estońskie skapitulowały. W czerwcu okupacja stała się faktem. Utworzono marionetkowy rząd prosowiecki z premierem Johannesem Varesem na czele. W lipcu 1940 r. sformowany w fikcyjnych wyborach parlament proklamował Estońską Socjalistyczną Republikę Sowiecką, którą 6 sierpnia wcielono do ZSRS. Rozpoczął się proces burzenia struktur niepodległego państwa i sowietyzacja, mająca upodobnić ustrój, prawo, gospodarkę, życie społeczne oraz kulturalne kraju do pozostałych republik. Od chwili inkorporacji do ZSRS wprowadzono rządy terroru i represje, mające na celu zdławienie wszelkiego oporu wobec nowej władzy i dotykające przede wszystkim przedstawicieli estońskiej elity oraz członków ich rodzin. Od czerwca 1940 r. do jesieni 1941 r. uwięziono ponad 6000 osób, które następnie zesłano do obozów w ZSRS. Około 400 osób stracono na miejscu. W nocy z 13 na 14 czerwca 1941 r. deportowano znów około 10 tys. osób. Mężczyzn oddzielono od rodzin i zesłano do łagrów. Kobiety, dzieci i starców skierowano na przymusowe zesłanie. Większość osób wysłanych do GUŁag-u została rozstrzelana lub zmarła, ale przymusowe zesłanie przeżyło więcej ludzi.

 

Po napaści III Rzeszy na ZSRS Estonia znalazła się pod okupacją hitlerowską. W lutym 1944 r. na jej terytorium ponownie wkroczyła Armia Czerwona, która do listopada toczyła krwawe walki ze wzmocnionymi siłami niemieckimi, w tym z ochotniczą estońską dywizją Waffen-SS. Część Estończyków walczyła także w Armii Czerwonej (zostali do niej wcieleni jeszcze w czasie pierwszej okupacji sowieckiej). W latach 1944-1945 terytorium państwa zostało okrojone o około 5% na rzecz Rosyjskiej SRS.

Jesienią 1944 r., w obawie przed prześladowaniami, około 70 tys. Estończyków uciekło na Zachód do Szwecji i Niemiec, a następnie m.in. do USA i Kanady, z czego po drodze zginęło około 6-9%. Tzw. Wielka Ucieczka była kulminacyjną falą emigracji, która rozpoczęła się jeszcze w 1939 r. Część uchodźców, w tym ludzi służących w armii niemieckiej (ponad 21 tys. osób), odesłano do ZSRS. Na Zachodzie powstała aktywna estońska emigracja, która upominała się o przywrócenie krajowi wolności.

Po zdobyciu Estonii sowieckie organy bezpieczeństwa rozpoczęły aresztowania i zamykanie w więzieniach oraz obozach pracy osób, które współpracowały z Niemcami czy służyły w armii fińskiej, a także przeciwników władzy sowieckiej, przy czym zarzut kolaboracji z III Rzeszą stosowano w sposób dowolny. W latach 1944-1953 z powodów politycznych uwięziono około 35 tys. osób, z czego setki stracono. Represjonowani byli wysyłani do obozów GUŁag-u w innych częściach ZSRS. Sieć łagrów utworzono także na terenie Estonii. W latach 1944-1950 funkcjonowały również jenieckie obozy dla kilkudziesięciu tysięcy żołnierzy niemieckich, wykorzystywanych do odbudowy kraju ze zniszczeń wojennych. W nocy z 25 na 26 marca 1949 r. deportowano na Syberię prawie 21 tys. osób (ponad 7,5 tys. rodzin), z czego 15% zmarło. Celem akcji, która objęła głównie chłopów wraz z rodzinami oraz rodziny partyzantów, było zdławienie oporu przeciwko trwającej od 1947 r. kolektywizacji oraz osłabienie wspieranego przez chłopów zbrojnego ruchu oporu. W 1950 r. deportacje objęły estońskie tereny zabrane.

Władzę sprawowała Komunistyczna Partia Estonii (EPK), całkowicie podporządkowana ZSRS. W marcu 1950 r. na VIII Plenum KC EPK zgodnie z instrukcjami Kremla dokonano czystki partyjnego kierownictwa, oskarżając je o sprzyjanie „burżuazyjnemu nacjonalizmowi” i zastępując estońskimi komunistami przysłanymi z innych części ZSRS. Nowe władze, stosując przemoc i propagandę, przeprowadziły zmiany ustrojowe i gospodarcze, wzorowane na rozwiązaniach sowieckich (kolektywizację, industrializację, prymat przemysłu ciężkiego, centralne planowanie). Do pracy w nowo zakładanych fabrykach sprowadzano robotników z ZSRS, przez co odsetek Estończyków w ESRS, wynoszący w 1941 roku 90%, systematycznie spadał, by w 1989 r. osiągnąć około 60%. Sowietyzacja oraz rusyfikacja objęła także życie naukowe i kulturalne. Zwalczano życie religijne. Kościoły luterańskie i prawosławne były kontrolowane i zinfiltrowane przez KGB. Pewną poprawę w położeniu społeczeństwa przyniosła śmierć Józefa Stalina. Znacznie zmalała liczba więźniów politycznych — w latach 1954-1990 było ich poniżej tysiąca. Do początku lat 60. do kraju wróciło prawie 28 tys. zesłańców.

Pomimo represji Estończycy występowali przeciwko władzy sowieckiej. Już w czasie pierwszej okupacji pojawiła się partyzantka atakująca oddziały Armii Czerwonej. Zbrojny ruch oporu (tzw. Leśni Bracia) wznowił działania w 1944 r., mając nadzieję na wybuch nowej wojny i pomoc ze strony państw zachodnich. Ruch nie był scentralizowany pod jednym dowództwem i liczył w całym okresie swego istnienia około 30 tys. członków. Do znacznego osłabienia partyzantki przyczyniły się masowe deportacje z 1949 r. Bunt ruchu oporu został ostatecznie krwawo stłumiony w 1953 r. W okresie działań zbrojnych zginęło około 2 tys. osób, a kolejne tysiące aresztowano i zesłano do obozów.

W latach 50. działalność antyreżymową kontynuowały podziemne organizacje młodzieżowe. W latach 1954-1958 zlikwidowano blisko 20 organizacji, liczących ponad 100 członków. Ich działalność załamała się na początku lat 60. Wówczas spora część społeczeństwa przystosowała się do życia w systemie komunistycznym, o czym świadczył wzrost liczby członków w szeregach partii. Na początku lat 70. odsetek Estończyków należących do KPE przekroczył 50% dorosłej populacji.

„Odwilż” okresu rządów Chruszczowa przyniósł odrodzenie kulturalne, związane z pewnym otwarciem na świat (głównie kontakty z Finlandią) oraz poprawę standardu życia, który, podobnie jak w pozostałych republikach bałtyckich, był wyższy niż w pozostałej części ZSRS. Na początku lat 60. czołowym ośrodkiem życia naukowego i kulturalnego na skalę ZSRS, stał się Uniwersytet w Tartu, z którym związani byli także rosyjscy dysydenci. W latach 70. rozpoczął się w Estonii ferment społeczny, który w kolejnej dekadzie zyskał charakter masowy. Pod naciskiem społeczeństwa podejmowano kolejne kroki na drodze do niepodległości, którą ogłoszono ostatecznie w 1991 r.

Na przełomie lat 60. i 70. działały w Estonii cztery tajne organizacje polityczne, które postulowały demokratyczną przebudowę ZSRS. Zostały one jednak rozbite w połowie lat 70. Nie powiodła się też próba utworzenia estońskiej grupy helsińskiej. W latach 70. sprzeciw społeczny nie przybrał form organizacyjnych, skupiono się natomiast na dokumentowaniu przypadków łamania praw człowieka oraz przekazywaniu informacji o prawdziwej sytuacji w Estonii na Zachód. Nastąpił rozwój samizdatu.

Po uchwaleniu nowej konstytucji w 1977 r. władze nasiliły rusyfikację i propagandę „wspólnego narodu sowieckiego”. Osobom rosyjskojęzycznym przyznano szczególne przywileje. Estońscy dysydenci protestowali przeciwko polityce władz w listach otwartych, kierowanych do międzynarodowych organizacji i zachodnich rządów. Pierwszy z nich to „Apel Bałtycki” z 1979 r., którego konsekwencją była rezolucja Parlamentu Europejskiego, potępiająca okupację państw bałtyckich.