Komunistyczna Partia Czechosłowacji przed II wojną światową działała legalnie. Sprzeciw Związku Sowieckiego wobec postanowień konferencji w Monachium i zaangażowanie komunistów w ruchu oporu sprawiły, że w 1945 KPCz była najsilniejszą partią. Komuniści nie posiadali jednak większości, pełnię władzy przejęli w 1948 w wyniku zamachu stanu. Kraj przebudowano według sowieckiego modelu, ograniczona destalinizacja zaczęła się dopiero w 1962 r.

Tłum z sowieckimi flagami.

Komunistyczna manifestacja, 1947 rok

Komunistyczna Partia Czechosłowacji (KPCz) powstała w 1921 r. W odróżnieniu od innych państw Europy Środkowo-Wschodniej pozostawała ona legalna aż do 1939 r., regularnie uczestnicząc w wyborach. Fakt, że Francja i Wielka Brytania zgodziły się w Monachium (1938) oddać Czechosłowację Hitlerowi, przy sprzeciwie Związku Sowieckiego, przyczynił się do wzrostu popularności komunistów. Ich pozycję umocniło także duże zaangażowanie w ruchu oporu, w tym udział w Słowackim Powstaniu Narodowym (1944). Czechosłowacja, akceptując utratę na rzecz ZSRS Ukrainy Zakarpackiej, jako jedyne państwo regionu pod koniec II wojny światowej miało dobre relacje z Moskwą.

 

Kliknij „Rozwiń” i przeczytaj więcej o komunizmie w Czechosłowacji
ROZWIŃZwiń

W 1945 KPCz weszła w skład złożonej z pięciu partii koalicji rządzącej. W wyborach z maja 1946 komuniści zdobyli aż 38% głosów. Utrzymano rząd koalicyjny, na czele którego stanął lider KPCz Klement Gottwald. Mimo ograniczeń (m.in. zakazano działalności niektórych partii) Czechosłowacja pozostawała jedynym państwem w Europie Środkowej z funkcjonującym systemem demokratycznym. Komuniści rozszerzali jednak swoje wpływy w strukturach państwowych, szczególnie w aparacie bezpieczeństwa i wojsku.

Proces pełnego przejmowania władzy rozpoczął się jesienią 1947 r. od ataku na Partię Demokratyczną, która wcześniej wygrała wybory w słowackiej części państwa. Próba przeciwdziałania ze strony pozostałych partii przyszła zbyt późno. W lutym 1948 większość niekomunistycznych ministrów podała się do dymisji, pragnąc doprowadzić do przyspieszonych wyborów. Komuniści zmobilizowali swoje siły, wykorzystując m.in. związki zawodowe i niedawno powołaną organizację paramilitarną Milicje Ludowe, której przekazano broń. W instytucjach i organizacjach, w tym także partiach politycznych, władzę przejęły Komitety Działania, kontrolowane przez KPCz. Opór sił niekomunistycznych, którym m.in. odebrano prasę, był słaby. Po kilku dniach prezydent Edward Benesz powołał nowy rząd pod przewodnictwem Gottwalda. Formalnie nadal miał on charakter koalicyjny, wszystkie partie kontrolowali jednak komunistyczni agenci. 

Klement Gottwald przemawia na wiecu w lutym 1948, zdjęcie zamieszczone w głównym organie KPCz

Klement Gottwald przemawia na wiecu w lutym 1948. Zdjęcie zamieszczone w głównym organie KPCz „Rude Pravo” (CC BY-SA 4.0)

Wkrótce potem odbyły się nowe wybory, głosować można było tylko na listę Frontu Narodu. Przyjęto nową konstytucję, a Gottwald objął urząd prezydenta. Szybko nadrobiono „zaległości” w sowietyzacji państwa, komunistycznej ideologii podporządkowano wszystkie obszary życia. Kultura, nauka, edukacja i media służyły celom propagandowym, rozwijano kult jednostki. Rozpoczęto forsowną kolektywizację, pogłębiono rozpoczętą wcześniej nacjonalizację. Przez cały kraj przeszła fala czystek, których ofiarą padło kilkadziesiąt tysięcy osób usuniętych z różnych funkcji. Represje przybrały rozmiar masowy, do 1960 skazano ok. 150 tysięcy osób, z których 25 tysięcy trafiło do obozów pracy przymusowej. 248 osób stracono, w tym socjalistyczną polityk, feministkę i bohaterkę ruchu oporu z okresu wojny Miladę Horakovą. Tylko w efekcie kolejnych, powiązanych z nią procesów, skazano 639 osób, w tym 10 na karę śmierci, a 48 na dożywocie. Represje wykorzystano też do wewnętrznych rozliczeń w KPCz. Uwięziono wielu działaczy, kilkunastu stracono. Masowe prześladowania dotknęły Kościół, setki duchownych uwięziono, w 1950 zlikwidowano zakony męskie i żeńskie, a zakonników osadzono w tak zwanych „klasztorach koncentracyjnych”. Część Kościoła zaczęła funkcjonować w podziemiu.

Podstawowymi reakcjami na sowietyzację i represje, były próby ucieczki z kraju. W 1951 doszło do bezprecedensowego wydarzenia — ucieczki przy pomocy porwanego pociągu. W podziemiu działały różne grupy konspiracyjne, nieliczne o charakterze zbrojnym. Najbardziej spektakularną akcję wykonała grupa założona przez braci Citrada i Josefa Mašínów, synów bohatera antyniemieckiego ruchu oporu. W październiku 1953 ich oddział podjął próbę przedarcia się z bronią w ręku do Berlina Zachodniego. Po wielu tygodniach unikania obław udało się to trzem z nich.

Wkrótce po śmierci Stalina, w marcu 1953, zmarł Gottwald. Na czele KPCz, a później całego państwa, stanął Antonín Novotný. Wprowadzona pod koniec maja 1953 wymiana waluty, pozbawiła obywateli oszczędności i wywołała falę strajków i demonstracji. W efekcie przejściowo złagodzono politykę gospodarczą, starając się poprawić poziom życia ludności. Pozwoliło to na uniknięcie większych protestów w 1956.

Ograniczona destalinizacja zaczęła się dopiero w 1962 roku, jej symbolem stało się wysadzenie pomnika Stalina górującego nad Pragą. Zwolniono część więźniów politycznych, niektórych (głównie komunistów) rehabilitowano. Na granicy z Austrią i RFN wyłączono napięcie w granicznych zasiekach, uciekinierzy ginęli jednak nadal. Pogarszająca się sytuacja ekonomiczna wymusiła konieczność poszukiwania reform. Dyskusje o konieczności zmian zaczęły coraz śmielej toczyć się w różnych środowiskach. Szczególnie aktywni byli literaci, do otwartej krytyki polityki partii doszło podczas ich zjazdu w czerwcu 1967 r. Zastosowane represje nie uciszyły ludzi kultury. Stopniowo narastał także sprzeciw wewnątrz partii, szczególnie w jej słowackiej części, jako że Słowacy mieli poczucie ubezwłasnowolnienia i gorszego traktowania we wspólnym państwie.

 

Pomnik Stalina w Pradze, odsłonięty w 1955, wysadzony w 1962

Pomnik Stalina w Pradze, odsłonięty w 1955, wysadzony w 1962

Biogramy
Milada HorákováHoráková Milada
Gottwald Klement
Żołnierz w czapce oficerskiej wychyla się z włazu i patrzy z wyższością na okolicę. Obok niego jest przymocowany karabin maszynowy.

Żołnierz w sowieckim wozie opancerzonym. Praga, 21 sierpnia 1968. Autor: František DostálCC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Upadek Novotnego zapoczątkował brutalnie spacyfikowany protest studentów z października 1967. W styczniu 1968 r. na czele KPCz stanął Słowak Alexander Dubček. W ten sposób zaczęła się Praska Wiosna, która w pierwszych miesiącach była procesem odgórnych reform. Zniesiono cenzurę, rozpoczęto reformy ekonomiczne, na kierownicze stanowiska powołano zwolenników zmian, ograniczono rolę aparatu bezpieczeństwa. Stopniowo budziło się społeczeństwo; odradzał się Kościół, powstał Klub Zaangażowanych Bezpartyjnych i klub byłych więźniów politycznych K-231, czyli główne niezależne organizacje Praskiej Wiosny.

 

Kliknij „Rozwiń” i przeczytaj więcej o komunizmie w Czechosłowacji
ROZWIŃZwiń

Mimo iż reformy przeprowadzano z inspiracji i pod kontrolą KPCz, szybko zaczęły one budzić niepokój innych państw bloku wschodniego. Gdy presja polityczna okazała się nieskuteczna, zdecydowano się na interwencję zbrojną. Nocą z 20 na 21 sierpnia 1968 r. do Czechosłowacji wkroczyło ćwierć miliona żołnierzy z czterech państw Układu Warszawskiego: ZSRS, Bułgarii, Polski i Węgier. Z uwagi na złe skojarzenia historyczne, granicy nie przekroczyła armia NRD, udzielała jednak wsparcia logistycznego interweniującym oddziałom.

Sowieckie czołgi w Pradze, otoczone przez demonstrantów, sierpień 1968. Źródło: Engramma.itCC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Z militarnego punktu widzenia interwencja, nazywana w propagandzie „bratnią pomocą”, odniosła sukces. Mimo utrudnień (Czesi i Słowacy zamalowywali i przestawiali znaki drogowe, próbowali blokować trasy przemarszu wojsk) zajęto cały kraj. Zginęło co najmniej 108 cywilów, głównie zastrzelonych i potrąconych przez pojazdy wojskowe, a także nieco mniej interweniujących żołnierzy w wyniku wypadków, samobójstw. Dubček z najbliższymi współpracownikami został uprowadzony do ZSRS.

Interwencja była jednak klęską polityczną. Mimo okupacji kraju zorganizowano XIV nadzwyczajny zjazd KPCz, który wezwał obywateli do jednogodzinnego strajku generalnego. W oporze uczestniczyła większość społeczeństwa, członków partii, media i administracja. Zwolennicy interwencji nie byli w stanie powołać nowego rządu. W tej sytuacji Dubček został zwolniony, a w Moskwie wynegocjowano porozumienie, będące aktem kapitulacji Praskiej Wiosny.

W kolejnych miesiącach większość zmian wycofano, ostała się jedynie federalizacja państwa, wprowadzająca równość między jego czeską i słowacką częścią. Gasnący opór próbował podtrzymać student Jan Palach, który w styczniu 1969 dokonał samospalenia w Pradze. Wkrótce jednak zapanowała „normalizacja”, czyli powrót do komunistycznej ortodoksji. Nowym liderem KPCz został Gustáv Husák. Z partii usunięto ponad 300 tysięcy osób, ponad 100 tysięcy zwolenników reform zwolniono z pracy, 3 tysiące skazano, blisko 200 tysięcy wyemigrowało.

Sowiecki czołg podpalony przez demonstrantów. Praga, 21 sierpnia 1968

Reżim stopniowo przywracał kontrolę nad wszystkimi sferami życia, jednocześnie starając się zapewnić jego znośny poziom. Represje, wobec niezależnych muzyków rockowych, zmobilizowały przedstawicieli środowisk niezależnych do ogłoszenia w styczniu 1977 r. Karty 77. Ta niesformalizowana grupa była główną siłą opozycji. W 1978 powstał Komitet Obrony Niesprawiedliwie Prześladowanych. Na działaczy opozycji spadły represje — część uwięziono, innych zmuszono do opuszczenia kraju. Większość społeczeństwa pozostała bierna, na sprzeciw decydowali się nieliczni.

Sytuacja zmieniła się w drugiej połowie lat 80. Zaczęły powstawać nowe organizacje opozycyjne, coraz aktywniejsze były środowiska katolickie. Wiosną 1988 roku petycję w obronie praw wierzących podpisało ponad pół miliona osób. Zaczęto organizować demonstracje w rocznicę śmierci Palacha. W styczniu 1989 r. manifestacje w Pradze trwały przez tydzień. Mimo aresztowania lidera opozycji Václava Havla wrzenie stopniowo się rozszerzało. Nadzieję budziły zmiany w Polsce i na Węgrzech.

17 listopada 1989 r. oficjalna manifestacja w rocznicę egzekucji dokonanych przez Niemców w 1939 r. przekształciła się w niezależną demonstrację. Jej brutalna pacyfikacja przez policję wywołała falę oburzenia, zastrajkowały uczelnie i teatry, wkrótce do protestu przyłączył się cały kraj. Rozpoczęła się „aksamitna rewolucja”. Strajk generalny i wielusettysięczne demonstracje zmusiły komunistów do ustępstw. Pod koniec grudnia komunistyczny parlament wybrał Havla na prezydenta, w czerwcu 1990 odbyły się wolne wybory. Zwyciężyły w nich, powstałe w trakcie protestów, czeskie Forum Obywatelskie i słowackie Społeczeństwo Przeciw Przemocy.

Protestujący tłum wypełnia szeroką i długą ulicę.

Demonstracja na placu Wacława. Praga, 1 grudnia 1989. Źródło: Josef Šrámek ml.CC BY 4.0, via Wikimedia Commons

Do znanych z innych państw problemów, związanych z trudnościami transformacji politycznej, gospodarczej i społecznej, doszły napięcia między Czechami i Słowakami. Aby uniknąć ich eskalacji, porozumiano się w sprawie podziału państwa. 1 stycznia 1993 roku Czechosłowacja przestała istnieć.

Biogramy
Palach Jan
Alexander DubčekDubček Alexander
Udostępnij: